Na mijn pensionering heb ik een aangename en nuttige tijdbesteding gezocht. Converseren met mensen die Nederlands aan het leren zijn – in het kader van Gilde Utrechts “Samenspraak” – is zo’n bezigheid. Nu is elk bezoek van een deelnemer voor mij een soort cadeautje in de vorm van welbestede tijd.
Alle mensen met wie ik op deze manier in contact ben gekomen, brengen vroeg of laat een extra cadeautje mee: een product uit hun vaderland bijvoorbeeld, een maaltijd bij hen thuis, of iets lekkers bij de koffie. Ik betrap me er op dat ik dit opvat als een “tegenprestatie”. Zouden zij onze relatie ervaren als een nogal eenzijdig “geven” van mijn kant en “ontvangen” aan hun kant? Hebben zij behoefte aan meer wederkerigheid of een nadrukkelijkere wederkerigheid?
Ruilverhouding
In Nederland is het gebruikelijk dat je, als je samen iets onderneemt, samen de kosten draagt. Een man uit Iran (niet een van mijn deelnemers) vertelde me dat hij daar niet aan kan wennen en het heel naar vindt. In zijn vaderland was het vanzelfsprekend dat er één betaalt. Het lijkt erop dat de Nederlandse gewoonte voor hem een vorm van wantrouwen is.
In Nederland moet je inderdaad wel heel goede vrienden zijn om af te stappen van “samen betalen”. En dan nog zal er vaak een afspraak achter zitten om alleen voor bepaalde activiteiten met gesloten beurzen te werken, in het vertrouwen dat er een ruilverhouding op gang komt waarin op termijn niemand verlies zal lijden.
Zijn Nederlanders zo wantrouwig in vergelijking met Iraniërs? En nemen migranten, als ze wederkerigheid zoeken, dat wantrouwen van ons over?
Gezelligheid
In Nederlandse cafés bestaat de gewoonte dat de klanten elkaar rondjes geven. Dat is een manier om in de groep opgenomen te worden en gewaardeerd te worden, hoe tijdelijk die “groep” ook mag zijn. Een deel van het gezelschap zit daarbij overigens wel te rekenen. Er mag geen groot verschil zijn tussen de biertjes die zij weggeven en de biertjes die zij krijgen. En dat weegt zwaarder naarmate de bierdrinkers krapper bij kas zitten. Het rondjes geven heeft dus vrijwel alleen een sociale betekenis. Je kunt het ook zien als een verkapte vorm van samen betalen voor de gezelligheid die je samen schept.
Hoe ziet het er uit als zulke wederkerigheid ontbreekt?
Waardigheid
Mensen vinden het beneden hun waardigheid om op andermans kosten te leven. En dat gevoel van waardigheid is misschien wel sterker naarmate men minder te besteden heeft. Een gratis broodje of biertje waar je niets tegenover kunt stellen, voelt al gauw als een aalmoes. En aalmoezen zijn voor bedelaars en bedelaars tellen niet mee in de samenleving.
Zoiets is ook te ervaren wanneer je als “gewone” man of vrouw wordt ontvangen door een echte rijkaard. Zo’n rijkaard kan je op een nonchalante manier van alles uit zijn rijkdom aanbieden: niet zo maar koffie, maar uitstekende koffie, exquise sherry, een handgemaakte sigaar van uitzonderlijke kwaliteit, zo nodig een overnachting in een riante logeerkamer. En dat alles op een toon alsof het hem niets kan schelen. In financieel opzicht merkt hij immers niets van zijn gulle gaven. Dat werkt intimiderend, je gaat je een sociale nul voelen en je moet op zoek naar je gevoel van eigenwaarde.
Gezamenlijkheid
Het zou, kortom, wel eens zo kunnen zijn dat mijn deelnemers mij ervaren als zo’n rijkaard, of als iemand die een broodje of een biertje voor ze betaalt. Misschien ervaren ze mij pas later, na het accepteren van hun “tegenprestaties” als iemand die in gezamenlijke inspanning met hen iets goeds tot stand brengt. Misschien zijn hun extra cadeautjes vooral een expressie van gezamenlijkheid en niet van wederkerigheid.
Reacties